Issittumi sanaartorneq ingasattumik pilersaarusiornermik, nunatamillu ataqqinninnermik pisariaqartitsivoq

Kalaallit Nunaanni sanaartorneq tunngavimmigut Danmarkimi sanaartornermut naleqqiullugu allaaneruvoq. Sanaartornissamut atortut tamangajammik umiarsuit assartuutit aqqutigalugit nunamut eqqussuunneqassapput, inniminnikkanilu kukkussutaasoq ataasiinnaq qaammatinik arlalinnik kinguartoornermik nassataqartitsisinnaavoq. Taamaalisukkut nunap ataa qaarsuuvoq, silap pissusia ingasalluni, sulisartussanullu attaveqarfissat killeqarlutik.

Tamakku tamarmik suliassap piareersarneranut, angallassanik aqutsinernut, atortussanik toqqaallunilu suliaqarfiginerinut immikkut illuinnartunik piumasaqaatissiipput, tamannalu BIOSIS-imi illuliassanik titartaasarfittut suliffeqarfiup aallutaralugu suliniutini suliaqarfigisimavaa, soorlu illuliarisani Nuukullak 10-mi, Nuummi takkuttussatut Qullilerfimmi, kiisalu Kitaata Avannaani Kullorsuarmi meeqqeriviliami.

Angallassanik aqutsineq immikkuualuttut ilagiinnganngilaat, tassaavorli tunngavigisassaq

Issittumi angallassanik aqutsineq suliassatut piareersaatitut pilersaarummi ilaasut ilagiinnanngilaat, tassaavorli illuliornermi tunngaviusorpiaq. Atortussat aqqutit isorartuut ingerlaffigalugit assartorneqassapput, pilersuinerillu pilersaarusiorluagaanngippata sanaartornermik ingerlatarisaq tamarmi uniinnarsinnaavoq.

– Kalaallit Nunaanni aamma Canadap Issittuani suliaqarnitsigut sanaartornermi angallassanik aqutsinerit, assartuinerit piffissamillu eqquiniaanerit ingasattutut pingaarutilittut ilaanerat paasisimavavut. Sanaartornerit immikkuualuttuaqqat ilanngullugit pilersaarusiugaanngitsut akuttunngitsukkut qaammatini imaluunniit ukiumi ilivitsoqqissaami kinguartoorsinnaapput. Suliniutit taava aallarteqqissagaangata ilisimasarpassuit killiffigisassallu annaaneqarsimasarput, BIOSIS-imi illunik titartaasartoq piginnittooqataasorlu Mikkel Thams Olsen nassuiaavoq.

Sumiiffiusumi sulisartut tassaapput killileqartumik isumalluutigisat. Suliniutinut anginerusunut assassorlutik sulisartut akuttunngitsukkut piffissani sivisunerusuni timmisartuullugit najugassinneqartariaqartarput, tamatumalu Danmarkimut naleqqiullugu sanaartornerit malunnaatilimmik akisunerutilerpaat.

BIOSIS

Sooruna illuliassatut piareersagassat sumiiffiusuni kuisaasartut?

Danmarkimi quleriiaanik illuliornerit betonngimik atugassanik sanariikkanik tunngaveqarajuttartut Kalaallit Nunaanni illuliassatut piareersagassat nalinginnarmik sumiiffiusumi kuisaasarput, imaluunniit qisunnik sanaartugaasarput. Betonngimik atugassani atugassat assartornissaat akisuallaarujussuassapput, taamaattorli qisuit atugassat Danmarkimi sanareersinnarlugit Kalaallit Nunaannut assartugaaneri akilerluarsinnaasarlutik.

Sumiiffimmi kuisinermi assartuinermut aningaasartuutit, aarleqqutaasut pisariaqartitsinerillu annikillisinneqarput – taamaalisukkullu ilusiliaq qaarsumut toqqaviusumut, aamma sumiiffimmi pissutsinut naleqqussarneqarsinnaavoq. Inernerisartai tassaapput annertunerusumik piareeqqaffik, assartuinermi aningaasartuutit ikinnerit, aammalu sanaartorfiusumi pitsaassutsimik pitsaanerusumik nakkutilliineq.

Qaartitikkat annikinnerit – nunataq annertuneq

Kalaallit Nunaanni siusinnerusukkut periuseq akuttunngitsukkut tassaasimavoq sumiiffiit annertuut manissunngortillugit qaartitertarnerat, taamaalilluni sanaartorfissanik manissunik pilersitsisoqarluni. Tamanna BIOSIS-ip isumaliutigisaminik taamaatippaa.

Nuukullak 10-mi illuliat nunataq hestip aloqutaatut iluseqarluni quassuk atuarpaa, Qullilerfilli nunatami oqimaaqatigiissitatut ’ujaqqatut silisatut’ iluseqartitaavoq.

– Qaartiterinerit annikillisarpagut, aammalu illuliat qaarsumut naleqqussartippagut. Taamaaliornikkut pinngortitami iliuuseqarfigisat annikillisarput, aammalu nunatamik sumiiffigisami paasinninnermik ataqqinnittoqarpoq, Mikkel oqarpoq.

Tamaani qaarsortaq aporfiuneq ajorpoq, tassaalerporli teknikkip, kultureqassutsip aamma illulioriaatsip tungaasigut tunngavigisaq.

Silap pissusiata illuliorneq ilusilerpaa – paarlattuanik pinnani

Kalaallit Nunaanni inissianik pisariaqartitsinerit danskit nalinginnartut iluarsiissutaannit malunnartumik allaanerussuteqarput, ingammik illoqarfeeqqani nunaqarfinnilu. Tamaani inissiat piniarnermut atortunik, qamuteralannik, pisanik, sannavinnik toqqorsivinnillu imaqartussaapput, taamaalisukkullu nammineq inuttut inuunermik ataatsimoorfimmillu tapersersuissallutik. Taamaattumik anori, issinnera, aputeqarnera, kaperlannera, aamma aputip aannera unammillerfissaannaanngillat, tassaappulli ilusiliornermi suliaqarfigisassatut najoqqutassat.

Kullorsuarmi meeqqerivik sullissisarfittut atuutiinnanngilaq, tassaavorli aamma ammasarfiata avataani sunngiffimmi angerlarsimaffik, sannavik, ajornartoorfimmi najugaqarfissiaq, aammalu nunaqarfimmut tamarmiusumut katersortarfik – illulioriaatsikkut katersuuttarfik, piviusutigut inooqatigiiffimmi piujuartitsinermik nukittorsaasoq.

Illuliaq qaarsumut toqqaannartumik immikkoortukkaatut tunngavinni qullartillugu aalajangersorneqarpoq, ungalullugu pinnguartarfiliaq assiaqusersugaq iluaniititaq. Apummit aattoq akornuteqarani illup ataatigut kuussinnaavoq, illullu silataata akuttunngitsukkut anorimit apineranillu atugarisat annertoorsuit akiorsinnaavai.

– Illu ammalortutut ungalusisutut ilusiligaavoq, iluani inissamik oqquartamik, nunatami inissamik illersugaasumik, meeqqat pinnguarfigisinnaasaannik, inuillu anorimit pitarneqaratik katersuuffigisinnaasaannik pilersitsilluni. Aput imerlu ajornartorsiutitut isigineqassanngillat, tassaappulli ilaasut, ulluni atukkani pingortitamik kaaviiaarfiusumi taassumalu allanngorartuunerani pinnguarnerup, ilikkagaqarnerup paasinninnerullu pissusissamisoortutut ilai, Morten Vedselbøl oqaluttuarpoq.

Issittumi aserujaassuseq tassaavoq piujuartitsisoq

Kalaallit Nunaanni piujuartitsineq CO₂-mut naatsorsuutinut tunngasuuginnanngilaq. Sillimmatit ungasissorsuarmiissinnaagaangata, aserfallatsaaliuineq akisulluni, aammalu assassorlutik sulisunut attaveqarfiit killeqarlutik aserujaassuseq, attassisinnaassuseq, aamma ingerlatsinerup isumannaassusaa aalajangiisuulissapput.

– Atortussat sivisuumik attassisinnaaneri, annikinnerpaamillu aserfallatsaaliugaaneri alaatsinaataralugit toqqagaassapput. Betonngi tassaasinnaavoq toqqagaq piujuartitsisoq, atortussiassat sumiiffigisani pigineqarmata, silatinili ilutsit, soorlu sisaat, aamma corten ingerlatariuakkatut qaavinik suliaqartarnissamik pisariaqartitat annikillisarpaat, Mikkel Thams Olsen oqarpoq.

Silap pissusia, kultureqassuseq, aamma kommuninik suleqateqarnerit

Suliniutiminni tamarmiusuni BIOSIS sivisuumik piujuartitsinermik suliaqarsimavoq.

– Pingasoqiusatut piujuartitsinermik periusaasutut taagugarput atorlugu suliaqarpugut. Nunarsuarmi piujuartitsineq ilaavoq, tassani pineqarlutik atortut, assartuinerit, silallu pissusianut sunniutit. Sumiiffigisami piujuartitsineq ilaavoq, tassani pineqarlutik nunatat, anori, aput, ingerlatsineq, aamma aserfallatsaaliuineq, aammalu inooqatigiiffimmi piujuartitsineq ilaavoq, kultureqassutsimik, illuliat ilusaannik, aamma ataatsimoorfimmik tunngaveqartoq, Mikkel Thams Olsen nassuiaavoq.

Nuummi BIOSIS-ip suliaqarneranut atatillugu illuliassanik titartaasarfik Kommuneqarfik Sermersooq peqatigalugu illulioriaatsimut politikkimik, aamma nunaminertanik nalunaarsuisarnermik suliniummik inerikkiartortitaqarpoq, taannalu pingasoqiusatut piujuartitsinermik periusaasup saniatigut aamma sumiiffigisami naasut suussusaannik, aamma pinngortitap suussusaanik nalunaarsuinermik nassataqartitsissaaq – tassaalissalluni atuagaq ujarlerfik, kommunip illuliorneq nunatarlu pillugit siunissami aalajangiussaqartarnerinik nukittorsaasussaq.

Danmarkimi illuliornermik suliaqarfiusumut ilikkagassaq ataaseq pingaarutilik

Danmarkikmi sanartorfiit issittumi sanaartukkanit sunik ilinniagaqarsinnaaneri pillugit BIOSIS aperigaanni akissut paatsuugassaanngilaq:

Sanaartukkat aserujaannerussapput, sumiiffimmut tunngasuutinnerussapput, aamma nalinginnartut iluarsiissutinik annikinnerusumik pisariaqartitsinnginnerussapput.

– Illulioriaaseq issittumi najoqqutarisami atuussinnaassappat tamanna nunatamut, aamma sanaartorfigisami kultureqassutsimut iternga tikillugu paasinninnermik piumasaqaateqarfiuvoq. Sumiiffiusumi inooqatigiiffimmilu piujuartitsineq peqanngippat aamma nunarsuarmi isumalinnik iluarsiissutinik pilersitsiniarneq ajornakusoorpoq. Danmarkimi ukiumi piffissat ilaanni ilaatigut inissiaatitsinnik nutaaliaasunik sakkortuumik kissattoorfeqarfiit ajornartorsiutigisarpagut, tamakkulu sumiiffiusumi silap pissusianut, aammalu illuliarisat sammiveqarfiinut annertunerusumik paasisimasaqarnikkut pitsaaliorneqarsinnaagaluarput, Morten Vedelsbøl naggasiivoq.

 

Kalaallit Nunaanni illuliorlunilu sanaartorfik pillugu allaaserisat amerlanerit atuakkit